Qom-tapijt

Een centrum ontstaan in de 20e eeuw

Qom is een heilige stad in het midden van Iran, ongeveer honderddertig kilometer ten zuiden van Teheran. Zij heeft geen oude knooptraditie. De ateliers vestigen er zich omstreeks de jaren 1930, met wevers uit andere streken en patronen ontleend aan alle Perzische repertoires. Het gevolg is rechtstreeks en verdient meteen gesteld te worden: een oude Qom bestaat niet. Een tapijt dat als een Qom uit de 19e eeuw voorgesteld wordt, is een verkeerde toeschrijving of bedrog.

In één generatie wordt de stad het centrum van de Iraanse zijde. Vandaag is het grootste deel van haar productie volledig in zijde. Er bestaan Qoms in korkwol, vaak ook zeer fijn, maar die treft men minder vaak aan in België. Veel Qoms zijn trouwens niet voor de vloer bedoeld: de kleine formaten voor aan de muur, tussen 80 × 120 en 150 × 200 centimeter, vormen een belangrijk deel van de productie.

De zijde: wat ze is, wat ze niet is

De knoop is Perzisch, asymmetrisch. De dichtheid is zeer hoog, gebruikelijk van 400.000 tot 1.000.000 knopen per vierkante meter, waarbij zijde vaak rond 600.000 tot 800.000 draait. Op een volledig zijden tapijt zijn ook ketting en inslag van zijde; op een wollen Qom is het grondweefsel van katoen. De pool is uiterst kort, in de orde van twee tot vier millimeter.

Echte zijde van haar imitatie onderscheiden is de nuttigste vraag die men zich kan stellen, want het waardeverschil is aanzienlijk. Zijde verandert van toon naargelang de hoek: eenzelfde tapijt lijkt licht van het ene uiteinde gezien, donker van het andere. Ze is koel bij het eerste contact en warmt daarna op onder de hand. Ze is licht voor haar volume. Viscose, verkocht onder de namen kunstzijde, bamboezijde of art silk, blinkt sterker en gelijkmatiger, blijft koud, maakt het tapijt merkelijk zwaarder, wordt plat en verbleekt langs de vouwen.

De test die niets vernielt is die van de natte draad, op voorwaarde dat u een reeds losgekomen draad gebruikt en niet aan een gave franje trekt: natte viscose verliest bijna al haar sterkte, zijde niet. Ook de vlamtest onderscheidt zijde van viscose, maar hij vereist dat men een draad uit het tapijt trekt: wij doen dat niet op het stuk van een klant. Merk ten slotte op dat ook gemerceriseerd katoen blinkt: een zogenaamd zijden tapijt, zeer zwaar en zeer blinkend, van Indiase of Chinese makelij, is bijna altijd van viscose of gemerceriseerd katoen.

Een ontleend repertoire

Qom heeft geen eigen patroon uitgevonden, en maakt daar geen geheim van. Men vindt er de in vakken verdeelde tuin, khesti genoemd, de rijen boteh, de gebedsmihrabs, de jachttaferelen, de vazen en rozen, de Shah Abbas-palmetten. Het palet is licht en contrastrijk: ivoor, hemelsblauw, roze, goud, met zeer uitgewerkte kleurverlopen die de dichtheid mogelijk maakt.

Twee kenmerken helpen bij het dateren. De vergulde metaaldraden, die vaak in het veld of de randen voorkomen, horen bij de recente productie en geven eerder de tijd aan dan de kwaliteit. Signaturen in een cartouche zijn gebruikelijk, en zoals overal elders worden ze nagemaakt.

Wat de waarde van een Qom bepaalt

Het materiaal komt eerst: volledig zijde, zijden pool op een katoenen grondweefsel, of korkwol, dat zijn drie verschillende voorwerpen. Dan de dichtheid, geteld aan de achterkant. Dan de fijnheid van het patroon, die men beoordeelt op het aantal gebruikte nuances en op de scherpte van de contouren. Dan de staat, en het is hier dat Qom zich van de andere herkomsten onderscheidt.

Op een wollen tapijt wordt een gebrek in de staat vaak onzichtbaar hersteld. Op een zijden Qom is het gebrek optisch. Een pool die onder een meubelpoot platgedrukt is, komt niet altijd weer recht; een waterkring blijft; een glans die door wrijving dof geworden is, geeft men niet terug. De staat weegt in de schatting van een Qom dus zwaarder door dan in die van een Kashan met dezelfde oppervlakte. Het algemene beginsel staat in de gids de waarde van een tapijt schatten.

Zijde in het atelier: wat wel en wat niet kan

Zijde heeft schubben noch lanoline. Ze vervilt dus niet, wat het grootste risico van wol wegneemt. In ruil is ze gevoelig voor alkaliteit, warmte, ultraviolet licht en wrijving. Boven pH 8 verliest de vezel haar glans en wordt ze broos. Borstelen, zelfs zacht, breekt de glans aan de oppervlakte: dat is een definitief en onmiddellijk zichtbaar verlies.

De wasbeurt gebeurt dus koud, met neutrale zeep, in een kort bad, zonder borstelen, met een gematigd centrifugeren en een snelle en volkomen gelijkmatige vlakke droging. De grootste moeilijkheid is niet het vuil maar de kring: zijde tekent aan de grens van een vochtige zone. Op een Qom behandelt men nooit een vlek plaatselijk zonder het hele oppervlak te wassen — het protocol staat in detail op de pagina zijden tapijt.

Wat het eerst begeeft: de pool die onder de meubels platgedrukt wordt, de zijden franjes, en de glans die verloren gaat door wrijving of door een stofzuiger met roterende borstel. Wat wel te restaureren valt: een zijden franje wordt in zijde hersteld, een gat wordt in de oorspronkelijke dichtheid opnieuw geknoopt als men de tint terugvindt, een scheur wordt bijgewerkt. Wat niet te restaureren valt: een glans die verbrand is door een alkalisch product of door jaren rechtstreekse zon. Er bestaat geen enkele behandeling om dof geworden zijde haar glans terug te geven, en wij beweren het tegendeel niet.

Een laatste punt, een praktisch punt. Een zijden Qom is geen looptapijt. Een slaapkamer, een muur, een meubelblad, een weinig belopen kamer: daar houdt hij stand. In een Brusselse gang of inkomhal is hij op na twee winters.