Een zijden tapijt reinigen

Een vezel zonder schubben en zonder vet

Wol is een vezel met schubben, omhuld door wolvet. Zijde heeft geen van beide: het is een glad, doorlopend filament met een driehoekige doorsnede, en die doorsnede weerkaatst het licht gericht — vandaar de glans die maakt dat een zijden tapijt van kleur verandert wanneer u eromheen loopt.

Dat heeft twee gevolgen, één geruststellend en één niet. Geruststellend: zonder schubben viltt zijde niet. Onherroepelijke krimp in het bad hoeft u niet te vrezen. Minder geruststellend: zonder wolvet stoot niets de waterige vuilresten af. Een omgestoten glas parelt niet eerst even zoals op wol, het dringt meteen door. En zonder beschermende cuticula is het zichtbare oppervlak de vezel zelf — alles wat ze beschadigt, ziet u.

Alkaliteit tast de fibroïne aan

Zijde bestaat uit fibroïne, een eiwit. Net als de keratine van wol breekt het af in een alkalisch milieu, en het gaat sneller: het werkvenster is nog smaller dan bij een wollen tapijt. Boven pH 8 verliest de vezel sterkte, vergeelt ze en dooft haar glans.

Alles wat onder de gootsteen staat, valt dus af: waspoeder, ontvetter, allesreiniger, tapijtshampoo, en vooral natriumpercarbonaat, dat tegelijk alkalisch en oxiderend is. Op zijde volstaat één beurt om een heel kleurvlak dof te maken. Wij werken met neutrale zeep, in koud water, en spoelen tot volledige neutraliteit.

Wrijving maakt zijde dof, en dat is definitief

Wat vervilting is voor wol, is schuring voor zijde. Een borstel, een schurende spons, de roterende borstel van een stofzuiger of gewoon herhaald belopen van dezelfde plek doet het filament fibrilleren: het splitst in microvezeltjes die het licht niet langer in dezelfde as terugkaatsen. De zone wordt dof en witachtig, en leest als een lichte vlek terwijl er geen enkele kleur verschoven is.

Daarom borstelen wij een zijden tapijt nooit. We werken met de hand, vlak, in de poolrichting, en leggen de vezels terug met de vlakke handpalm in plaats van met een werktuig.

Dezelfde logica geldt voor vlekken: op zijde laat een plaatselijke behandeling bijna altijd een zichtbare kring na, omdat water de manier verandert waarop die zone het licht teruggeeft. Waar we bij wol punctueel zouden ontvlekken, wassen we een zijden tapijt in zijn geheel.

Hereke, Qom, Kashan — en de valse zijde

De zijde die in het atelier belandt, komt vooral uit drie families. Hereke, in Turkije: fijne zijde, zeer hoge knoopdichtheid, een naam die in België zo bekend is dat een atelier er zijn uithangbord van maakte. Qom, in Iran: kleine, uiterst fijne formaten, vaak volledig in zijde. Kashan: eveneens zijde, met zijn jachttaferelen. De knoopdichtheid van zulke stukken gaat boven 500 000 knopen per vierkante meter en kan het miljoen benaderen.

Er zijn ook tapijten die als zijde verkocht worden en het niet zijn: Indische en Pakistaanse kopieën gebruiken soms kunstzijde, met andere woorden viscose. Dat is cellulose, geen eiwit. Nat verliest viscose het grootste deel van haar sterkte, gaat ze plat liggen, vergeelt en verstijft ze — een wasbeurt zoals voor echte zijde kan zo'n tapijt ruïneren. De vezelbepaling gebeurt dus vóór het water, nooit erna, en ze hoort bij de diagnose.

Het protocol in het atelier

Ontstoffen met zachte afzuiging, zonder uitkloppen: fijne zijde wordt niet geslagen. Kleurechtheidstest, langer aangehouden dan bij wol — tot een uur onder lichte druk bij een oud stuk — en kleurfixatie zodra de doek spreekt.

Kort bad, koud water, neutrale zeep. Niet borstelen, niet lang laten weken. Ruim naspoelen tot neutraliteit, gedoseerd centrifugeren, en vlak drogen in de schaduw en in een geventileerde ruimte: direct licht vergeelt zijde, en traag drogen laat opgeloste vuilresten als een kring naar boven trekken.

Tussen twee wasbeurten in blijft het onderhoud bij drie handelingen: stofzuigen zonder roterende borstel, nooit een zwaar meubel jarenlang op dezelfde plek laten staan, en het stuk uit direct zonlicht houden. Een zijden tapijt onder een raam op het zuiden verliest zijn kleur nog voor het zijn pool verliest.