Een kelim reinigen

Zonder pool zit het vuil in de structuur

In een geknoopt tapijt zakt het stof tot onderaan de pool en nestelt het zich daar beschut. In een kelim is er geen poolbodem: het stof zit in het weefsel zelf, tussen ketting en inslag, en het gaat er dwars doorheen. Daarom geeft een kelim die er licht uitziet vaak veel meer stof af dan verwacht.

Mechanisch ontstoffen gebeurt dus aan beide zijden, de ene na de andere. Er is geen achterkant die u mag overslaan: allebei de zijden zijn goede kanten, en allebei hebben ze hetzelfde stof gezien.

De verticale spleten zijn geen scheuren

Waar twee kleurvlakken elkaar langs een verticale lijn raken, keert elke inslagdraad aan haar eigen kant terug zonder de andere te kruisen. Daartussen blijft een spleet open. Dat is het handschrift van het vlakweven, geen gebrek, en het is precies wat de kelim zijn scherpe contouren geeft.

Het is tegelijk zijn zwakke plek. Trekken, wringen, ruw centrifugeren of drogen onder ongelijke spanning rekt die spleten millimeter na millimeter op. In het atelier wordt een kelim vlak behandeld, nooit uitgewrongen om water kwijt te raken, en ingehouden gecentrifugeerd. De spleten worden vóór het bad opgemeten en erna opnieuw gecontroleerd: wat is opengegaan, sluiten we met de naald in de oorspronkelijke steek, vóór teruggave.

Waarom een kelim gaat golven

Een geknoopt tapijt heeft pool die kleine spanningsverschillen opvangt. Een kelim heeft die niet: de spanning van ketting en inslag leest u rechtstreeks aan het oppervlak af. De minste onregelmatigheid is zichtbaar.

Daar komt een materiaalverschil bij. De ketting is vaak katoen, de inslag wol, en die twee reageren niet gelijk op water: wol zwelt en trekt bij het drogen sterker samen. Droogt de kelim hangend, op een oneffen ondergrond of aan één kant opgespannen, dan verstart dat verschil tot blijvende golven.

Vandaar de regel: strikt vlak drogen, op een volkomen stijve ondergrond, in een geventileerde ruimte, met een zachte en symmetrische herspanning zolang het stuk nog vochtig is. Een kelim die al golft, komt soms goed met een nieuwe wasbeurt en een droging onder gestuurde spanning — soms, en dat zeggen we vooraf, niet achteraf.

Doorbloeden ziet u langs beide kanten

Bij een geknoopt tapijt kan een kleurmigratie aan de achterkant onopgemerkt blijven. Bij een kelim is er geen verborgen zijde: een rood dat op ivoor is uitgelopen, leest u aan beide kanten, en er is geen kant om hem op te leggen.

De kleurechtheidstest is hier dus meer dan een voorzorg. Oude kelims uit Anatolië en de Kaukasus zijn geverfd met meekrap en indigo; recenter werk gebruikt synthetische kleurstoffen van na 1880, en net die bloeden het sterkst door. Vochtige witte katoenen doek, onopvallende zone, tien tot dertig minuten onder lichte druk — tot een uur bij een oud stuk. Spreekt de doek, dan fixeren we de kleuren vóór het bad en wassen we nog kouder.

De wasbeurt, en wat een kelim dagelijks sloopt

Het bad gebeurt met neutrale zeep, onder 30 °C, met de hand, zonder harde borstel — een vlakgeweven stuk heeft geen pool om terug te leggen, het heeft een oppervlak dat u niet mag laten pluizen. Spoelen tot helder en neutraal water, gedoseerd centrifugeren, vlak drogen binnen vierentwintig uur.

In het dagelijks gebruik slijt een kelim vooral door drie dingen. Altijd op dezelfde plek belopen worden, wat u corrigeert door het stuk om te keren: het is omkeerbaar, en dat is winst. Een goedkope schuimrubberen onderlegger, die op den duur uiteenvalt en aan het weefsel kleeft. En ophangen met nagels of klemmen, waardoor het volledige gewicht op enkele centimeters inslag komt te staan — een wandkleed hangt aan een over de volle breedte genaaide strook, nooit aan punten.