Bidjar-tapijt

Een Koerdische stad, een manier van aankloppen

Bidjar is een stadje in Iraans Koerdistan, ten noordoosten van Sanandaj, in een bergstreek met harde winters. Het weven is er Koerdisch, tegelijk dorps en stedelijk, en gedocumenteerd sinds de 19e eeuw. De Engelstalige markt heeft deze tapijten de ijzeren tapijten van Perzië genoemd, en voor één keer beschrijft de bijnaam een technische werkelijkheid in plaats van een verkoopargument.

Wat een Bidjar tot een Bidjar maakt is noch zijn patroon noch zelfs zijn knoop: het is de manier waarop hij aangeklopt is. De stukken die in Europa circuleren lopen in hoofdzaak van het einde van de 19e eeuw tot de jaren 1980, met een duidelijke breuk in het midden. De oude hebben een wollen grondweefsel, de recentere een katoenen grondweefsel. De stijfheid komt daar niet vandaan maar van het aankloppen: dat is wat verschilt van atelier tot atelier en van tijdperk tot tijdperk.

Hoe die stijfheid verkregen wordt

De knoop is meestal Turks, symmetrisch. De dichtheid is gemiddeld — in de orde van 90.000 tot 250.000 knopen per vierkante meter — en zij is het onderwerp niet. Op een Bidjar levert het tellen van de knopen weinig informatie op.

Het onderwerp is de constructie. De kettingdraden zijn sterk verzonken: om de twee ligt er een achter de andere weggedrukt, zodat de knoop zich in de dikte nestelt in plaats van zich aan de oppervlakte uit te spreiden. Tussen de rijen worden meerdere inslagen ingebracht, waaronder een dikke, en het geheel wordt met een zware metalen kam aangeklopt terwijl de wol bevochtigd is. Bij het drogen trekt de inslag samen en vergrendelt zij alles. Het verkregen tapijt is ongeveer twee keer zo dik als een gewoon Perzisch tapijt, zeer zwaar per vierkante meter, en stijf genoeg om bijna rechtop te blijven staan wanneer men het op één zijde zet.

De pool is van plaatselijke Koerdische wol, dicht en nerveus, van gemiddelde hoogte. Het is een tapijt dat niet platgedrukt wordt onder de meubels en dat zijn vorm herneemt, wat de aangename keerzijde van zijn stijfheid is.

Herati, zwevend medaillon, Franse rozen

Het meest voorkomende repertoire is het Herati-strooipatroon, mahi genoemd: een rozet ingeschreven in een ruit, omgeven door vier omgebogen bladeren, herhaald over het hele veld. Men treft het alleen aan, of met daarboven een centraal medaillon dat erop gelegd lijkt. De variant met het zogeheten zwevende medaillon, waarbij het medaillon zich aftekent tegen een effen rood of marineblauw veld, is bijzonder gezocht.

Eén familie onderscheidt zich duidelijk: de Bidjar gol farang, met rozenboeketten van Europese inspiratie, ontstaan uit de mode van de Aubusson- en Savonnerietapijten op het einde van de 19e eeuw. Het algemene palet blijft dat van Koerdistan: diep marineblauw, meekraprood, ivoor, roest.

Een Bidjar herkennen vraagt geen enkele expertise. Men tilt een hoek op. Het gewicht en de stijfheid laten zich niet nabootsen: een Indiase kopie van hetzelfde Herati-patroon is soepel, licht en plooit zonder weerstand. Het is de enige Perzische herkomst die men met de hand identificeert vóór men ze met het oog identificeert.

Wat zijn waarde maakt, wat ze vernietigt

De waarde leest men af aan de ouderdom, de kwaliteit van de wol, de zuiverheid van de kleurstoffen, de regelmaat van het aankloppen en de staat van de pool en van het grondweefsel. De oude Bidjars met wollen grondweefsel zijn zeldzamer en meer gezocht dan de recente stukken met katoenen grondweefsel. Een goed bewaard effen veld telt zwaarder dan een beladen veld, want het minste gebrek zou er zichtbaar zijn.

Wat een Bidjar vernietigt, laat zich in één woord zeggen: de vouw. Een tapijt dat zo stijf is, plooit niet, het breekt. De ketting breekt op een rechte lijn, de breuk gaat dwars door het tapijt heen, en de pool laat daarna los langs die lijn. Dat is regelrechte schade. Men kan het grondweefsel herweven en er opnieuw over knopen, maar de lijn blijft voelbaar onder de voet en zichtbaar in strijklicht, omdat men een aankloppen zou moeten herscheppen dat men met de hand nooit helemaal nabootst.

De regel die daaruit volgt geldt voor elke verplaatsing, elke opslag en elk vervoer, zonder uitzondering: een Bidjar rolt men op, in de richting van de pool, rond een buis met grote diameter. Men plooit hem nooit, ook niet even in tweeën om hem tot aan een auto te dragen. Dat is de reden waarom wij deze tapijten zelf komen ophalen. Het onderwerp komt ruimer aan bod in de gids een tapijt opbergen zonder het te beschadigen.

Een Bidjar in het atelier: zwaar, traag, veeleisend

Bij het wassen is de moeilijkheid eerst fysiek. Een Bidjar die van water doordrenkt is weegt een veelvoud van zijn droge gewicht; hij wordt met meerdere mensen gehanteerd, uitgewrongen zonder ooit geplooid te worden, en droogt verplicht vlak op een stevige ondergrond. Het drogen duurt langer dan bij een gewoon tapijt, omdat het water zich nestelt in een aangeklopte wolmassa waar het niet vanzelf uit komt. Een slecht gedroogde Bidjar houdt vocht in zijn grondweefsel, en zo krijgt men een geur die bij elk vochtig weer terugkomt, en daarna schimmel.

Chemisch is de Koerdische wol sterk en volgt de wasbeurt het gebruikelijke protocol: neutrale zeep, onder 30 °C, tussen pH 5 en 7, spoelen tot neutraliteit. De oude meekraprode tinten vragen dezelfde kleurechtheidstest als overal elders, en op een marineblauw fond met ivoren patroon valt een kleurdoorloop onmiddellijk op.

In restauratie is het werk traag. Een gat wordt herweven en opnieuw geknoopt, maar de dikte moet mee hersteld worden, anders zakt de herstelling weg en merkt men ze met de voet vóór men ze met het oog ziet. Herpolen op een Bidjar vraagt meer materie en veel meer aankloppen dan op een ander tapijt, en er is geen kortere weg. De zelfkanten, die zeer dik zijn, laten zich goed opnieuw omwikkelen. De franjes worden normaal hersteld. Een mottenaanval wordt behandeld zoals elders, met het voordeel dat de dichtheid van de pool de larven afremt — zie de pagina door motten aangetast tapijt.

Tot slot wat niet te restaureren valt: de vouwbreuk over de hele breedte, in haar uitzicht. Men verstevigt ze, men maakt het tapijt weer bruikbaar en stabiel, men belet dat ze verergert. Men laat ze niet verdwijnen, en wij zeggen dat liever vooraf dan achteraf.