Heriz-tapijt

Dorpen aan de voet van de Sabalan

Heriz is geen atelierstad maar een district van dorpen, ten oosten van Tabriz, in Iraans Azerbeidzjan, aan de voet van de berg Sabalan. Het weven gebeurt er huiselijk: dorpsweefgetouwen, een patroon dat van moeder op dochter en van atelierbaas op wever wordt doorgegeven, geen manufactuur naar Europees model.

De commerciële productie start op het einde van de 19e eeuw, voor een groot deel voor de Amerikaanse markt, die grote en stevige tapijten voor grote kamers vroeg. Die bestemming verklaart de morfologie van de Heriz: men vindt er veel gemakkelijker in 2,5 × 3,5 m, 3 × 4 m, 3,5 × 5 m dan in klein formaat. Het is bij uitstek het tapijt voor de eetkamer, en een van de weinige die gangbaar bestaan in de afmetingen van een Brussels herenhuis.

De naam dekt meerdere dorpen en meerdere kwaliteiten. Gorevan duidt grovere stukken aan, Mehravan en Ahar aanverwante kwaliteiten, Bakhshaish de oudste en de meest gezochte. Serapi is geen dorp maar een handelsterm: hij duidt de oude Heriz aan, doorgaans van vóór 1900, fijner en met een zachter palet. Die woorden staan vaak zonder veel nauwkeurigheid op winkeletiketten.

Een wol en een knoop gemaakt om te duren

De knoop is Turks, symmetrisch, zoals in Tabriz. Ketting en inslag zijn van katoen, dik, met een dubbele inslag tussen de knopenrijen: dat geeft een zwaar en dik tapijt, waarvan de achterkant wat bol staat en vol klinkt wanneer men er met de vlakke hand op slaat.

De dichtheid is laag, in het algemeen tussen 50.000 en 150.000 knopen per vierkante meter. Vergeleken met een Isfahan gaat het om een factor vijf of tien, en dat is volkomen gewild: het aantal knopen maakt de waarde van een Heriz niet uit. De pool is hoog, in de orde van acht tot twaalf millimeter, wat een aanzienlijke slijtagereserve vormt.

Blijft de wol, en dat is het echte onderwerp. De kudden op de hellingen van de Sabalan geven een harde, nerveuze en vetrijke wol. Dat verklaart de levensduur van deze tapijten: een vette wol stoot waterig vuil af, plooit zonder te breken en gaat weer liggen na het lopen. Een oude Heriz waarvan de pool door honderd jaar voetstappen gepolijst is, krijgt een glans die weinig tapijten halen en die geen enkele behandeling nabootst.

Een uit de vrije hand getekend patroon

De compositie herkent men van ver: een groot hoekig medaillon, in stervorm of als getande ruit, dat een groot deel van het veld inneemt; massieve hoekstukken in de vier hoeken; een veld gevuld met getande bladeren en geometrisch gemaakte ranken. Niets is afgerond. Alles is in hoeken getekend, het rechtstreekse gevolg van de symmetrische knoop en van een weefsel dat zonder volledig patroonkarton gevoerd wordt.

Het palet wordt beheerst door roest en baksteenrood, met marineblauw, ivoor, toetsen flessengroen en zalm. De oude Serapi's hebben een lichter en zachter gamma: bleek terracotta, hemelsblauw, ivoor, vaak op een minder beladen veld.

Het patroon wordt uit het geheugen hernomen, zonder volledig plan. De twee helften van een Heriz zijn dus nooit strikt gelijk, en abrash-banden — de toonverschillen door opeenvolgende verfbaden — komen vaak voor. Dat zijn geen gebreken. Ze zijn zelfs het beste argument tegen een kopie: de Indo-Heriz en de Roemeense of Chinese stukken met hetzelfde patroon zijn tot op de millimeter symmetrisch, hun wol is slap en wit aan de voet, en een chemische wasbeurt geeft hun die gelijkmatig verbleekte tint die op geen enkele echte veroudering lijkt.

Wat de waarde van een Heriz bepaalt

De ouderdom en de wol gaan voor al de rest. Een Heriz van vóór 1900 in goede staat is een verzamelobject; een Heriz uit de jaren 1970 is een zeer goed gebruikstapijt, en het verschil tussen beide wordt door geen enkel technisch criterium ingehaald. Daarna komen de staat van de pool gemeten aan de voet van de haar, de regelmaat van de vorm, de gaafheid van de zelfkanten, de zuiverheid van de kleuren en het ontbreken van een chemische wasbeurt.

De vorm verdient een aparte vermelding, want hij is eigen aan de grote formaten. Een tapijt van drie meter op vier, maandenlang op een dorpsweefgetouw geweven, kan er trapeziumvormig uitkomen of gaan golven als de kettingspanning verschoven is. Dat wordt gedeeltelijk gecorrigeerd door drogen onder spanning, nooit volledig. Een grote Heriz die recht gebleven is, zonder gaten en zonder grove herstellingen, is zeldzaam, want deze tapijten hebben hun leven op de vloer doorgebracht. Dat maakt ze ook interessant voor de aankoop.

Stevig betekent niet onderhoudsvrij

Bij het wassen is een Heriz vrij comfortabel te behandelen: de wol is vet, de hoge pool verdraagt een stevige borstelbeurt in de richting van de pool, en het dikke katoenen grondweefsel verdraagt water goed. Twee voorbehouden. Eerst het gewicht: een grote Heriz die van water doordrenkt is wordt zeer zwaar en moet vlak drogen op een stevige ondergrond, nooit hangend, anders vervormt hij onder zijn eigen gewicht. Dan de kleur: meekraprood en bepaalde oude blauwen kunnen afgeven bij de kleurechtheidstest, en een aangrenzend ivoor maakt de minste kleurdoorloop zichtbaar.

Wat het eerst begeeft, zijn de zelfkanten, over de hele lengte, omdat een tapijt van dit formaat bij de rand verplaatst wordt en onder de meubels klem raakt. Daarna volgen de franjes, en dan de pool in het natuurlijke looppad van de kamer. Alle drie zijn ze te herstellen, en men doet het beter vroeg: een gebroken zelfkant laat de inslag rij na rij uitlopen. De pagina randen en zelfkanten beschrijft dat werk.

Wat niet te redden valt: een veld dat over een grote oppervlakte tot op de inslag is afgesleten. Men herweeft en herknoopt een zone, men maakt geen volledig tapijt opnieuw. En een Heriz die een chemische wasbeurt heeft ondergaan, heeft een deel van zijn wolvet verloren: hij blijft bruikbaar, maar de glans en een deel van zijn weerstand zijn weg, en dat geeft men niet terug.