Randen en zelfkanten herstellen

Zelfkant en rand: twee woorden, twee zaken

In het dagelijks taalgebruik lopen die twee door elkaar. De rand is ornamenteel: het getekende kader rond het middenveld. De zelfkant is structureel: de band van dicht opeen liggende inslagdraden, genomen op de laatste kettingdraden, die belet dat het tapijt langs de lange zijden uitrafelt.

U kunt de rand beschadigen zonder de zelfkant te raken — een vlek, een verkleuring, een versleten motief. Omgekeerd is het ernstiger: een open zelfkant laat de inslagdraden één voor één los, en het tapijt verliest definitief breedte.

Een eenvoudige controle: strijk met de vinger langs de rand. Voelt u de draad van de overhandse steek, vol en regelmatig, dan is er niets aan de hand. Voelt u de blote inslag, hard en geribd, dan is de zelfkant daar al verdwenen — ook al lijkt het tapijt van bovenaf gaaf.

De overhandse steek, steek per steek

Een zelfkant herstellen betekent een nieuwe overhandse steek leggen: een strakke steek die de draad rond de rand slaat en de buitenste kettingdraden omsluit. Hij wordt met de tapijtnaald gezet, met een draad die gekozen is op kleur én op sterkte — wol op een wollen tapijt, katoen op een katoenen grondweefsel.

Alles zit in de regelmaat. Een te strakke steek trekt de rand samen en doet het tapijt golven; een te losse steek laat de inslag door en komt bij de eerste wasbeurt los. Een goede overhandse steek voelt onder de vinger als een volle rol, overal even dik.

Op de hoeken moet de steeklijn aansluiten op de afhechtlijn van de franjes. Dat is de zwakke plek van élk tapijt: vier hoeken waar twee afwerkingssystemen elkaar kruisen, en waar meestal ook allebei tegelijk begeven.

Wanneer de inslag aan de rand weg is

Heeft de slijtage verder gevreten dan de zelfkant, dan volstaat een nieuwe steek niet meer: er is niets meer om te omsluiten. Dan brengen we eerst de inslagdraden aan de rand opnieuw in, over enkele millimeters tot enkele centimeters, door draad tussen de buitenste kettingdraden te leiden, en pas daarna leggen we de overhandse steek erover.

Op looptapijten — gangen, inkomhallen, grote salons — verdubbelen we de versteviging: twee draaddiktes, of een zwaardere draad met een rij afhechtsteken erbij. De rand krijgt bijna zijn oorspronkelijke stevigheid terug en het tapijt slaat niet meer om bij elke doorgang.

Tapijtboord en boordsel

Een tapijtboord is een opgezette band, langs de rand genaaid om te verstevigen of te versieren. Op tapijten die er van oorsprong een hadden, en op gebruikstapijten die u wil beschermen, is dat volkomen legitiem. Als doekje voor het bloeden is het dat niet: over een weggevreten zelfkant genaaid, verbergt het een probleem dat eronder gewoon doorgaat.

Voor we ook maar iets naaien, kijken we naar de achterkant. Bewegen de inslagdraden aan de rand nog, dan zetten we ze eerst vast. Het boord komt ná het structurele werk, nooit in de plaats ervan.

De omgekeerde beweging bestaat evengoed. Op een antiek tapijt dat nooit een boord heeft gehad, halen we weg wat een vorig atelier eraan genaaid heeft en leggen we opnieuw een zelfkant met draad: dat is wat het tapijt van oorsprong had, en dat is wat verkoopt.