De waarde van een tapijt schatten

De eerste schifting: handgeknoopt of niet

Dat is een gesloten vraag, en ze bepaalt al de rest. Een getuft of machinaal tapijt, hoe groot, hoe goed bewaard en hoe mooi ook, hoort niet thuis op de markt van het oosterse tapijt: de waarde ervan is die van een tweedehands decoratiestuk. Daar is niets denigrerends aan, het is gewoon een andere markt, en het heeft geen zin er een verzamelaarsschatting te zoeken.

Twee minuten volstaan om uitsluitsel te geven: draai het tapijt om en trek aan een franje. De methode staat uitgewerkt in de gids een handgeknoopt tapijt herkennen. Alles wat volgt, geldt alleen voor het handgeknoopte tapijt.

Wat meetbaar is: dichtheid, knoop, afmetingen

De knoopdichtheid telt u op de achterkant, over tien centimeter in beide richtingen. Ze geeft de arbeidstijd aan en de fijnheid waartoe de tekening in staat is: een gedetailleerd bloemmotief vraagt een dichtheid die een grof tapijt niet toelaat. Ze maakt de waarde niet in haar eentje. Een nomadentapijt met grove knopen, oud en goed getekend, komt geregeld hoger uit dan een zeer fijn ateliertapijt dat recent is en geen karakter heeft.

Het type knoop telt eveneens mee. De asymmetrische knoop, Perzisch of senneh genoemd, slaat de draad rond één kettingdraad en gaat achter de andere door; de symmetrische knoop, Turks of ghiordes genoemd, omvat beide. De eerste laat fijnere tekeningen en soepelere rondingen toe, de tweede geeft een steviger pool. Er bestaat ook de juftiknoop, geknoopt over vier draden in plaats van twee: hij verdubbelt de productiesnelheid en halveert de werkelijke dichtheid. Hij is op de achterkant te herkennen, en hij weegt negatief door.

De afmetingen ten slotte werken minder door de oppervlakte dan door het formaat. De gangbare salonformaten raken vlot geplaatst. Zeer grote tapijten vragen een koper die de ruimte heeft om ze te leggen, en atypische formaten — zeer lange en smalle lopers, ongewone vierkanten — beperken navenant het aantal geïnteresseerden. Meet op de centimeter, zonder de franjes, in beide richtingen: een handgeknoopt tapijt is nooit volmaakt rechthoekig.

Wat afleesbaar is: herkomst en ouderdom

De herkomst blijkt niet uit de tekening. Ze blijkt uit een reeks structurele aanwijzingen: het type knoop, het materiaal en de kleur van de ketting, het aantal inslagdraden tussen twee knooprijen, de manier waarop de zelfkanten omwikkeld zijn, de afwerking van de uiteinden, het gebruikte palet, het decoratieve repertoire. Een tekening van Tabriz wordt elders nagemaakt; een structuur van Tabriz laat zich slecht namaken. Signaturen die in een rand geweven zijn, bestaan op sommige ateliersstukken, maar ook die worden overgenomen en gelden nooit in hun eentje als bewijs.

De ouderdom leest u af aan dingen die zich maar onvolkomen laten nabootsen: slijtage die klopt met de werkelijke looppaden, een rug die soepel geworden is, een patina waarin de kleuren samen verzacht zijn, en de ongelijke oxidatie van de bruinen en de zwarten, waarvan het ijzerhoudende beitsmiddel de wol traag aantast en de pool op die plaatsen uitholt. Een oud tapijt is niet vanzelf meer gezocht dan een recenter tapijt van betere makelij: ouderdom is alleen een troef als ze gepaard gaat met een aanvaardbare staat.

Materiaal en kleurstoffen

Wol beoordeelt u met de hand. Bergwol, geschoren van dieren die op hoogte leven, is rijk aan lanoline, soepel en glanzend; ze veroudert door aan glans te winnen. Arme wol, of wol die van huiden gehaald is in plaats van geschoren, is droog, mat, breekbaar en wordt snel vuil. De fundering telt ook mee: een ketting van katoen, van wol of van zijde, naargelang de streek en de periode. Geiten- of kameelhaar duikt op sommige stukken op, vaak in de randen of de franjes.

De kleurstoffen wegen zwaar door. De plantaardige en dierlijke kleurstoffen — meekrap voor de roden, indigo voor de blauwen, wouw, schors en granaatappelschil voor de gelen, cochenille voor bepaalde roze tinten — geven tonen die met het ouder worden verzachten zonder ooit vuil te worden. De eerste synthetische kleurstoffen duiken op in de tweede helft van de negentiende eeuw en verspreiden zich vanaf de jaren 1870-1880 in het Oosten; de vroegste zijn onstabiel, verschieten naar vuilroze of bloeden door bij de eerste wasbeurt. De moderne synthetische kleurstoffen, die later gekomen zijn, zijn van hun kant zeer stabiel. De vraag is dus niet natuurlijk tegenover synthetisch, maar goede tegenover slechte kleurstof.

Abrash is geen gebrek

Abrash is een toonverschil binnen eenzelfde kleur, meestal in horizontale banden die het veld doorkruisen. Het komt van een wisseling van verfbad tijdens het weven, of van wol van een andere scheerbeurt die de kleurstof anders heeft opgenomen. Een industrieel atelier vermijdt het. Een dorps- of nomadentapijt toont het, en het bewijst daar dat er in de loop van het werk geverfd is, in kleine hoeveelheden, zonder gestandaardiseerde partij erachter.

Het doet een schatting dus eerder stijgen dan dalen, op twee voorwaarden: dat het verschil duidelijk en regelmatig is, in banden die de knooprijen volgen, en dat het niet het gevolg is van een ongeval. Een verkleuring door licht geeft verbleekte zones met vage contouren, lichter aan de raamzijde. Een kleurdoorloop geeft uitlopers rond de motieven, een rood dat de ivoren ondergrond ernaast roze heeft gekleurd. Die twee zijn geen abrash, en ze doen de waarde dalen.

De staat, die meer beslist dan al de rest

Dat is het criterium dat een schatting het meest verschuift, en bijna altijd naar beneden. Regelmatige, eerlijke slijtage op een oud tapijt is geen beletsel: die laat zich restaureren. Wat werkelijk afstraft, zijn de structurele aantastingen en de ondergane chemische behandelingen. Hier volgt, in de volgorde van ernst zoals wij die vaststellen, wat een schatting doet kelderen.

• Een tapijt dat bijgesneden of ingekort is om in een kamer te passen: het verlies is definitief en zwaar
• Een vervilting, herkenbaar aan een stijve, kartonachtige pool en aan een oppervlak dat gekrompen is
• Een pool die tot op de basis van de knopen is afgesleten: de kleur is er weg en komt niet terug
• Een aangevreten ketting of inslag, een gat, een leemte midden in het veld
• Een oude kleurdoorloop, of ivoren ondergronden die door een alkalische wasbeurt vergeeld zijn
• Zelfkanten die met dik garen hersteld zijn, franjes die kort afgeknipt zijn in plaats van heropgebouwd
• Een urinegeur die zich in de fundering heeft vastgezet
• Een rug die stijf geworden is door lijm, latex of een achteraf aangebrachte voering

Wij zien geregeld stukken waarvan de waarde is aangetast door een reiniging, niet door de tijd. De pagina restauratie zet uiteen wat wel en wat niet hersteld kan worden; een door motten aangevreten tapijt laat zich bijvoorbeeld herpolen, terwijl vervilte wol nooit meer opengaat.

Een foto volstaat nooit, maar ze dient om te schiften

Een foto geeft een tekening en een palet, op het licht na. Ze geeft niet de werkelijke dichtheid, niet de soepelheid van de rug, niet de staat van de fundering tegen het licht, niet de geur, niet het materiaal onder de vingers, en niet het geluid dat een tapijt maakt wanneer men het plooit. Een scherm liegt doodgewoon over de kleuren, en een meekraprood wordt precies zo gefotografeerd als een synthetisch rood.

Toch dient ze, en veel, om te schiften. Fotografeer de hele voorkant vlak neergelegd, de achterkant, een close-up van de rug met een lat of een muntstuk erop, de twee uiteinden met de franjes, een zelfkant over de volle hoogte, en elk gebrek zonder het te verbergen — een verborgen gebrek komt toch aan het licht en doet het gesprek opnieuw beginnen. De schatting is gratis en vrijblijvend, de verplaatsing ook, en wij antwoorden binnen 48 werkuren.

Drie dingen om voor te bereiden vóór u ons schrijft. Meet het tapijt op de centimeter, zonder de franjes, in beide richtingen. Tel de knopen over tien centimeter in de breedte en in de hoogte. Noteer wat u van de geschiedenis weet: waar het vandaan komt, wanneer het in de familie is gekomen, of het al gewassen is en door wie, of het opgeborgen is geweest en in welke omstandigheden. Een gedocumenteerde familiale herkomst doet geen wonderen, maar ze situeert een stuk.

Eén ding dat u niet moet doen: het reinigen vóór u het toont. Een vuil tapijt laat zich zonder moeite schatten, het stof verbergt niets voor wie naar de achterkant kijkt. Een tapijt dat men zelf heeft proberen op te frissen, soms wel: een kring, een vergeling of een beginnende vervilting zijn schade, en die komt bovenop wat er al was. Toon het zoals het is.