Een handgeknoopt tapijt herkennen

Draai het eerst om

De achterkant van een tapijt zegt wat de voorkant verbergt. Bij een handgeknoopt tapijt verschijnt de tekening op de achterkant even scherp als op de voorkant: elke knoop vormt er een kleurpunt, en u vindt er het medaillon, de hoekvullingen en de rand terug, rij na rij. Er is niets toegevoegd, niets gelijmd. Wat u op de achterkant ziet, is de structuur zelf van het tapijt, en daarom kijkt een vakman altijd eerst naar de achterkant.

Bij een getuft tapijt is de rug een doek. Een ongebleekt doek, vaak bedekt met een aangelijmde textielvoering, dat geen enkele tekening toont. De pool is er niet geknoopt: ze is met een pistool door een canvas geprikt en daarna vastgezet met een laag latex. Die laag veroudert het slechtst; ze verhardt, barst, en de pool laat bij plakken los. Eén omgeslagen hoek volstaat: een egaal doek en een rondom genaaide stofband, en de vraag is beslecht.

Bij een machinaal weefsel — de getouwen van het type Wilton of Axminster en hun opvolgers — toont de rug wel een tekening, maar een te nette tekening. De inslaglijnen lopen volmaakt recht, de motieven herhalen zich zonder de minste afwijking, en men ziet vaak gekleurde draden die aan de achterkant onafgebroken doorlopen, daar waar ze niet voor de tekening dienen. Geen enkele wever werkt met die regelmaat.

De tekening is scherp, de knopen zijn dat niet

Dat is de paradox van het handknopen. Bekijk een rand over de hele lengte: hij golft licht. Een motief verschuift een halve knoop, een palmet is aan het ene uiteinde iets breder dan aan het andere, de breedte van het tapijt varieert een of twee centimeter van boven naar onder. Dat zijn geen gebreken, dat zijn sporen van een hand. Op een getouw verandert de spanning van de kettingdraden met de vochtigheid in het atelier en met de vermoeidheid van wie knoopt.

Kijk daarna naar de knooprijen op de achterkant. Ze liggen niet kaarsrecht: hun dikte varieert, ze lopen soms licht schuin omhoog, en op dorps- of nomadentapijten kunnen ze flink golven. Een machinaal tapijt vertoont daarentegen een raster in de strikte zin. Als alles over drie meter volmaakt regelmatig is, is dat geen verdienste, dat is een machine.

Een toonverschil binnen eenzelfde kleur, in horizontale banden die het veld doorkruisen, komt vaak voor op handgeknoopte tapijten: dat is abrash, waarover meer in de gids over schatting. Een machinaal tapijt maakt geen abrash.

De franjes: verlengde ketting of aangenaaide band

Bij een handgeknoopt tapijt zijn de franjes geen versiering. Het zijn de kettingdraden — de draden die vóór het weven op het getouw gespannen worden — die aan beide uiteinden naar buiten komen zodra het werk klaar is. Ze maken dus deel uit van de structuur, in het rechtstreekse verlengde van de pool. Trek zachtjes aan een franje: ze zit vast aan het tapijt, u voelt dat ze naar binnen doorloopt, en aan de voet ervan is geen naad te zien.

Bij een getuft of een machinaal tapijt zijn de franjes meestal een sierband, op de rand genaaid of gelijmd. Duw de pool opzij op de plaats waar ze vastzitten: u ziet de naad, soms een versterkingslint, en de franje laat in één keer los van het tapijt. Sommige machinale stukken bootsen de verlengde ketting van de voorkant gezien erg goed na; ook dan geeft de achterkant uitsluitsel.

Eén dubbelzinnig geval verdient vermelding. Bij een authentiek oud tapijt kunnen de franjes na slijtage hersteld, vervangen of verstevigd zijn: een aangezette franje is dan geen aanwijzing van industriële fabricage, maar een herstelling. U herkent ze eraan dat het lichaam van het tapijt zelf geknoopt blijft, en dat de aanzet vlak tegen de laatste knooprij ligt. Dat is het werk dat op de pagina franjes beschreven staat.

De vouwtest

Vouw het tapijt op zichzelf, voorkant tegen voorkant, en duw de pool langs de vouw opzij, zoals men het haar opzij duwt om de haarwortel te zien. Bij handknoping komt de basis van de pool tevoorschijn: kleine wollen lussen die strak rond de kettingdraden zitten, twee draadjes per knoop, en de inslagdraden die tussen de rijen door lopen. De bodem is zichtbaar, en hij is textiel.

Dezelfde beweging op een getuft tapijt toont iets heel anders: de draadjes duiken in een doek en houden daar op, vastgehouden door lijm, zonder afzonderlijk bevestigingspunt. Bij een machinaal tapijt ziet u een doorlopend weefsel waarin de pool in de inslag gevat zit. In beide gevallen valt er geen knoop te zien, want er is er geen.

Die test zegt ook iets nuttigs voor het vervolg: hoeveel poolhoogte er nog over is. Als de basis van de knopen al zichtbaar wordt zodra u de pool opzij duwt, is het tapijt tot op de draad versleten. Dat weegt zwaarder door dan men denkt, en het is alleen recht te zetten door herpolen, knoop per knoop.

De knopen per decimeter tellen

De dichtheid meet u op de achterkant, nooit op de voorkant. Neem een lat. Tel langs een horizontale lijn het aantal knopen — dus kleurpunten — over tien centimeter. Tel daarna het aantal rijen over tien centimeter in de hoogte. Vermenigvuldig de twee: u krijgt het aantal knopen per vierkante decimeter, en vermenigvuldig dat met honderd om naar de vierkante meter te gaan.

Een voorbeeld. Dertig knopen over tien centimeter in de breedte en veertig rijen over tien centimeter in de hoogte geven twaalfhonderd knopen per vierkante decimeter, dus honderdtwintigduizend per vierkante meter. Tel op drie verschillende plaatsen, waarvan één bij een rand, en neem het gemiddelde: de dichtheid is niet overal gelijk. Op een vuile rug bevochtigt u nauwelijks met de vingertop, dan komen de punten beter uit.

De ordes van grootte, zeer ruim genomen: een nomadentapijt met dikke pool telt vaak enkele tienduizenden knopen per vierkante meter; een dorpstapijt ligt vaak tussen vijftigduizend en tweehonderdvijftigduizend; een fijn ateliertapijt gaat boven de vierhonderdduizend en kan veel verder gaan, in het bijzonder bij zijde. Die vorken overlappen elkaar van streek tot streek. Dichtheid alleen rangschikt niets, ze situeert.

Wat dit onderzoek niet zegt

Het zegt niets over de herkomst: een tapijt kan in een tiental landen met de hand geknoopt zijn, en de tekening wordt al een eeuw lang van de ene streek naar de andere overgenomen. Het zegt niets over de ouderdom, want een handgeknoopt tapijt kan vorig jaar gemaakt zijn. Het zegt niets met zekerheid over het materiaal: gemerceriseerde wol of glanzende viscose gaan met het blote oog voor zijde door, en brandproeven op een uitgetrokken draad horen niet thuis op een tapijt dat u wilt houden.

Het zegt evenmin iets over de staat van de fundering, die u tegen het licht leest, door het tapijt voor een raam te houden: de zones waar de inslag is aangevreten, lichten op nog voor de pool het begeeft. Met andere woorden: deze zes controles beslechten één vraag, en één alleen: handgeknoopt of niet. Dat is meteen de belangrijkste, want ze bepaalt hoe er gereinigd, gerestaureerd en geschat wordt. Voor de rest moet men het tapijt zien. De herkomstfiches geven de kenmerken streek per streek.