Isfahan-tapijt

Een hoofdstad, twee weeftijdperken

Isfahan ligt in het midden van Iran. Sjah Abbas I maakt er in 1598 zijn hoofdstad van, en de stad wordt een eeuw lang de haard van de koninklijke manufacturen: zijden tapijten, wollen tapijten opgehoogd met metaaldraad, patronen van een complexiteit die toen nergens geëvenaard werd. Dat tijdperk eindigt met de val van de Safavidische dynastie in het begin van de 18e eeuw, en het atelierweven verdwijnt bijna volledig.

Het tweede tijdperk begint in de jaren 1920 en 1930, wanneer ateliers zich opnieuw vormen en het Safavidische vocabularium hernemen. Het bereikt zijn technische hoogtepunt tussen 1950 en 1970. Uit die periode dateren vrijwel alle Isfahans die men in België ziet. De formaten zijn eerder klein tot middelgroot: bij die dichtheden vertegenwoordigt een groot tapijt jaren aan het weefgetouw, en er zijn er weinig geweven.

Zijden ketting, pool van korkwol

De knoop is Perzisch, asymmetrisch, zoals in alle centra van het centrale plateau. De dichtheid is hoog: gebruikelijk van 500.000 tot 1.000.000 knopen per vierkante meter, en meer op de uitzonderlijke stukken. De pool is van korkwol, de fijne wol die van de hals en de buik van het lam genomen wordt, bijna altijd vergezeld van zijden accenten die de contouren, de stengels en bepaalde bloembladen benadrukken.

De constructieve eigenaardigheid ligt elders: in Isfahan is de ketting vaak van zijde, de inslag van katoen of zijde. Voor een particulier is dat het handigste controlepunt, omdat het aan de franjes af te lezen is. Een zijden ketting geeft fijne, glanzende, soepele franjes, die met de jaren vergelen en noch de stijfheid noch de witheid van katoen hebben. Pas wel op voor het meest voorkomende misverstand: een zijden ketting maakt nog geen zijden tapijt. Bij de grote meerderheid van de Isfahans is de pool waarop u loopt van wol.

De pool is zeer kort, in de orde van drie tot vijf millimeter. Dat is het rechtstreekse gevolg van de dichtheid: bij een miljoen knopen per vierkante meter zou een lange haar het patroon dichtsmeren. Het betekent ook dat de slijtagereserve klein is, en daar komen wij op terug.

Symmetrie als methode

De klassieke compositie van Isfahan is een centraal medaillon, meestal rond of gelobd, met hangers, geplaatst op een veld van islimi-ranken en zogeheten Shah Abbas-palmetten, omkaderd door meerdere randen waarvan één hoofdrand en verscheidene smalle. De ivoren, hemelsblauwe en rozig beige fondsen overheersen. Men treft er ook levensbomen, mihrabs en vaascomposities aan.

Het kenmerk dat werkelijk onderscheidt is niet het motief maar de houding van het patroon. Een Isfahan is van de ene kant tot de andere symmetrisch tot op de lijn, zijn contouren zijn scherp omdat de dichtheid dat toelaat, en zijn kleurverlopen zijn zonder breuk gevoerd. Een kopie van hetzelfde patroon, Indiaas of Chinees, herkent men aan een dichtheid die vaak de helft lager ligt, een slappere achterkant, vage contouren en accenten in blinkende viscose in plaats van zijde. De franjes van de kopie zijn van katoen.

De signatuur, de meesters, en wat ze waard is

Veel Isfahans dragen, in een cartouche van de bovenrand, de naam van het atelier of van de meester, geweven in Perzisch schrift. Sommige van die namen zijn bij handelaars bekend en wegen op de internationale markt. Toch dringen twee voorbehouden zich op. Een ateliernaam dekt meerdere handen en meerdere kwaliteiten, soms over verscheidene decennia. En een signatuur wordt precies zo gekopieerd als een patroon.

De criteria die werkelijk beslissen liggen elders: de dichtheid geteld aan de achterkant, de fijnheid en de glans van de korkwol, het aandeel en de kwaliteit van de zijde, het aantal gebruikte nuances en de scherpte van de contouren, de staat van de pool en van het grondweefsel, het formaat. Een signatuur komt daarbij; ze vervangt dat niet.

Een fijn tapijt behandelt men niet als een dik tapijt

Drie tot vijf millimeter pool is zeer weinig. Een slijtage van één millimeter is er al zichtbaar, waar ze op een Heriz onopgemerkt zou blijven. Een Isfahan legt men dus niet in een gang, en evenmin onder een eettafel waarvan de stoelen tien keer per dag achteruitschuiven. Een geregelde draaibeurt en een antislip-ondertapijt doen de rest.

De zijden ketting verlegt het probleem van de franjes. Zijde droogt uit, vergeelt en breekt met de tijd, sneller dan katoen. Een zijden franje wordt hersteld, maar met zijde: een franje die in katoen hermaakt is op een tapijt met zijden ketting misleidt niemand, het verschil in glans en houding blijft levenslang leesbaar. Het is traag werk, beschreven op de pagina franjes.

Bij het wassen sluit de aanwezigheid van zijde verschillende deuren. Geen alkaliteit boven pH 8, geen warmte, geen stevig borstelen op de zijden zones, een gematigd centrifugeren en een snelle en gelijkmatige vlakke droging. Zijde tekent aan de grens van een vochtige zone: op een tapijt dat zijde bevat reinigt men geen vlek in haar hoekje zonder het hele oppervlak te behandelen, anders vervangt men een vlek door een kring. Het protocol staat in detail op de pagina zijden tapijt.

Ten slotte wat niet te restaureren valt. Een afgesleten pool op een patroon van deze fijnheid kan technisch in de oorspronkelijke dichtheid opnieuw geknoopt worden, maar de herstelling blijft merkbaar in strijklicht, en de werktijd staat zelden nog in verhouding tot het voorwerp. Een zijdeglans die door een alkalisch product verbrand is, komt niet terug: er bestaat geen behandeling om een dof geworden vezel opnieuw glanzend te maken. Wij zeggen dat vóór wij het stuk aannemen.