Aubusson en Savonnerie

Twee Franse manufacturen, twee technieken

Aubusson is een stad in de Creuse, met Felletin ernaast, waar sinds de zestiende eeuw wandtapijten geweven worden en die in 1665, onder Colbert, het statuut van koninklijke manufactuur krijgt. De tapijten van Aubusson worden er vanaf de achttiende eeuw gemaakt, en in groten getale gedurende de hele negentiende eeuw.

De Savonnerie is iets anders. Het is een manufactuur die in 1627 in Parijs opgericht werd, onder Lodewijk XIII, gevestigd in een oude zeepfabriek in Chaillot, vandaar de naam. Zij maakt tapijten met geknoopte pool voor de kroon; de grote bestelling is de reeks bestemd voor de Grande Galerie van het Louvre onder Lodewijk XIV. Zij wordt bij ordonnantie van 1825 met de Gobelins samengevoegd, waarbij de weefgetouwen het jaar daarop overgebracht worden.

Twee plaatsen, twee tijdperken, twee tegengestelde technieken. Een Aubusson heeft geen pool; een Savonnerie heeft er wel een. Dat is het eerste wat u moet nagaan, en u gaat het na met de hand.

De Aubusson: een wandtapijt dat op de grond gelegd wordt

Een Aubusson-tapijt is een wandtapijt. Het wordt geweven op een laaggetouw, horizontaal, met wollen inslagen die aangeslagen worden op kettingdraden van wol, van linnen of van katoen, tot zij die volledig bedekken. Geen enkele knoop, geen enkele haar: het oppervlak is vlak en het weefsel is het patroon. De wever werkt naar een geschilderd karton dat onder de ketting ligt, en hij werkt vanaf de achterzijde.

De ontmoeting van twee kleuren langs een verticale stelt precies hetzelfde probleem als bij een kelim: een spleet. In het wandtapijt worden die verbindingen langs de achterkant dichtgenaaid zodra het stuk van het getouw komt. Dat is aan de achterkant van een Aubusson het betrouwbaarste teken: rijen dichtgenaaide spleten, en de draden van de kleurwissels die los blijven hangen.

De Savonnerie: een pool geknoopt met de Savonneriesteek

Een Savonnerie wordt op een hooggetouw geweven, verticaal, en zij wordt geknoopt. De Savonneriesteek is de symmetrische knoop, dezelfde die in het oosterse tapijt de Turkse knoop heet, gesloten om twee kettingdraden. De oude kettingdraden zijn van linnen of van hennep, de pool is van wol, hoog geschoren en volmaakt regelmatig.

De dichtheid blijft matig in vergelijking met een Perzisch ateliertapijt, in de orde van 60.000 tot 120.000 knopen per vierkante meter, en dat is niet het criterium: een Savonnerie wordt niet beoordeeld op haar fijnheid maar op haar patroon, uitgevoerd naar het karton van een beroepstekenaar die voor het hof werkte en daarna voor de staat.

Het repertorium van beide manufacturen is Europees en architecturaal: symmetrische compositie, rozet of centraal medaillon, acanthusranken, linten, rozenguirlandes, hoorns des overvloeds, omlijstingen in trompe-l'oeil. Het palet van de achttiende en de negentiende eeuw is licht: crème, bleekroze, zeegroen, strogeel; de grote stukken uit de zeventiende eeuw gebruiken juist donkere fondsen. Geen boteh, geen gul, geen stammengeometrie, geen eindeloos herhaald motief: niets van wat een oosters tapijt structureert.

Het origineel van de reproductie onderscheiden

Het moet onomwonden gezegd worden: de meerderheid van de tapijten die vandaag als Aubusson verkocht worden, zijn reproducties uit de twintigste of de eenentwintigste eeuw, geweven in China, in India of in Roemenië, hetzij als wandtapijt, hetzij als petit point op canvas. Dat is geen verwijt aan die tapijten, het is informatie.

• Een reproductie in petit point herkent u meteen aan de achterkant: u ziet er het raster van het canvas en geborduurde steken, geen weefsel.
• Een geweven reproductie vertoont een mechanische regelmaat, een van rand tot rand strikt gelijkmatige kleur, en een moderne katoenen ketting.
• Een oud stuk draagt een ongelijke slijtage, verschillen tussen verfbaden, oude herstellingen, en kleuren die naargelang hun blootstelling anders geëvolueerd zijn.
• Een voering van jute of doek die in de fabriek aangebracht is, volmaakt rechthoekig en zonder oude naadsporen, wijst op een recente productie.

Wat de waarde bepaalt

Een Savonnerie uit de achttiende eeuw of een gedocumenteerde Aubusson uit het Empire zijn voorwerpen van museumniveau, die via gespecialiseerde veilingzalen gaan en niet via een buurtatelier. De Aubusson-tapijten uit de negentiende eeuw in goede staat hebben een reële en regelmatige decoratieve markt. De recente reproducties hebben een decoratieve waarde, die hun uitvoeringskwaliteit volgt.

Laten wij het duidelijk schrijven: onze aankoop betreft handgeknoopte oosterse tapijten. Bij een Aubusson of een Savonnerie kunnen wij zeggen wat wij zien: de techniek, de staat, wat er gerestaureerd is; de markt van deze stukken ligt elders en wij gaan het tegendeel niet beweren.

In het atelier: wat wij kunnen doen, wat wij weigeren

Op een Aubusson is er geen pool, dus geen herpolen. De restauratie is een herweving met de naald, inslag na inslag, plus het herstellen van de verbindingen die opengegaan zijn. Het weefsel is dun en de inslagen zijn fijn: eenmaal open wordt een gat snel groter. Op een Savonnerie is er daarentegen wel pool, dus is herpolen mogelijk en kan een goed uitgevoerde herstelling bijna onzichtbaar worden wanneer de wol aansluit.

Het meest voorkomende probleem is de voering. Veel Aubussons hebben op een bepaald moment een versterkingsdoek aan de achterkant gekregen. Is die genaaid, dan wordt hij vóór elke wasbeurt verwijderd en nadien opnieuw aangebracht. Is hij gelijmd, dan is dat een andere zaak: de lijm is in de inslagen gedrongen, losmaken neemt vezel mee, en het eerlijke antwoord is soms er niet aan te raken.

Het bleke palet is het kwetsbare deel. Het groen, verkregen door een plantaardig geel over indigo te leggen, slaat om naar blauw wanneer het geel verdwijnt: dat is het bekende verschijnsel van de blauwe gebladertes op oude wandtapijten. Het roze van meekrap en van cochenille verschiet naar beige. Die verkleuringen zijn schade door licht, geen vuil. Een wasbeurt haalt ze niet terug, en dat moet vooraf gezegd worden, want veel eigenaars verwachten van een reiniging dat zij een kleur teruggeeft die niet meer bestaat. Een bijkleuring kan een plaatselijk verschoten zone of een migratie opvangen; twintig jaar zon op een heel veld vangt zij niet op.

Nog twee technische punten. Het met ijzer gebeitste bruin is gecorrodeerd en broos, op wandtapijt zoals op pool: dat zijn de eerste zones die opengaan. En de kettingdraden van linnen of van hennep van een oude Savonnerie worden broos met de tijd: de uiteinden begeven het eerst, de laatste inslagrijen komen los, en daar begint het werk.

Ten slotte houdt een weefsel met dekkende inslagen veel water vast en droogt het traag. Vlak drogen, geventileerd, onder gecontroleerde spanning, anders zet het verschil in krimp tussen ketting en inslag zich vast in golvingen. Op een stuk uit de achttiende eeuw, of op een stuk waarvan de kleurstoffen onstabiel zijn, kan de eerlijke optie een droge behandeling zijn in plaats van een bad: wij zeggen het vooraf, en wij snijden niet bij, wij voeren niet met latex en wij kleuren geen slijtage bij.