Berbertapijt en Beni Ouarain

De Midden-Atlas, en nergens anders

De Beni Ouarain, of Aït Ouaraïn, zijn een confederatie van stammen uit het noordoosten van de Marokkaanse Midden-Atlas, tussen Fez en Taza. Hun tapijten werden thuis geweven, door de vrouwen, voor huishoudelijk gebruik: men slaapt erop en men dekt er zich mee toe, in een bergklimaat waar de winter koud is. Dat gebruik verklaart de hoogte van de pool. Een Beni Ouarain is evenzeer een deken als een vloertapijt.

Het woord berbers, op zichzelf gebruikt, duidt niets precies aan. Het dekt zeer uiteenlopende producties: Azilal uit de Hoge Atlas en Boujad uit de vlakten van de Tadla, kleurrijk en grafisch; Beni M'Guild, donkerder, vaak bruin en paarsachtig; Zanafi en hanbels, vlak geweven, zonder pool; Taznakht in het zuiden; en ten slotte boucherouite, vodtapijten van versneden kleren, opgekomen in de tweede helft van de twintigste eeuw. Wanneer men in België over een berbertapijt spreekt, gaat het in de grote meerderheid van de gevallen om een Beni Ouarain of om een stuk van dat type.

Over de ouderdom moeten wij duidelijk zijn. Wat op de Europese markt circuleert, is overwegend twintigste-eeuws. Werkelijk oude stukken bestaan maar zijn zeldzaam, en een groot deel van wat als vintage verkocht wordt, dateert uit de jaren 1960 tot 1990. De huidige commerciële golf gaat terug tot de jaren 2000, met een productie die uitdrukkelijk voor de export geweven wordt: handgeknoopt, maar nieuw.

Geknoopt, maar zeer los

Anders dan vaak gedacht wordt, is een Beni Ouarain wel degelijk een geknoopt tapijt. Hij gebruikt de symmetrische knoop, gesloten om twee wollen kettingdraden. Wat hem onderscheidt, is de manier: de knoopreeksen liggen uit elkaar door meerdere inslagen, soms vier tot acht, en de knoop zelf wordt zonder aanspannen gesloten. Vandaar een hoge en beweeglijke pool die gaat liggen en weer overeind komt, en een zeer lage dichtheid, in de orde van tienduizend tot veertigduizend knopen per vierkante meter. Een Perzisch ateliertapijt telt er tien tot twintig keer meer.

De wol is lokaal, voor de fond ongeverfd, vet en een beetje rustiek. De pool meet twee tot zes centimeter, soms meer. Het tapijt is dik en zwaar, en het houdt een aanzienlijke hoeveelheid water vast. De fundering is volledig van wol, wat rechtstreekse gevolgen heeft bij de wasbeurt.

De formaten zijn onregelmatig: de randen zijn niet recht, de hoeken zijn niet haaks, het stuk is niet precies rechthoekig. Dat is geen fabricagefout. Er is geen karton, geen vast kader en geen maatcontrole.

Het patroon: een ivoren fond en bruine ruiten

Het klassieke schema is van een eenvoud die zijn succes in de decoratie verklaart: een ivoren of crèmekleurig veld van ongeverfde wol, doorlopen door een los netwerk van ruiten getrokken in donkerbruin of zwart, met licht bevende lijnen, nooit met de lat getrokken. Meestal is er geen enkele rand: het patroon stopt aan de rand, of het loopt door en wordt afgesneden. Dat ontbreken van een rand is het beste criterium om het te onderscheiden van een oosters tapijt, dat er bijna altijd meerdere heeft.

Aan de achterkant leest u zeer ver uit elkaar liggende knoopreeksen en veel zichtbare inslag. Een industrieel stuk dat het genre nabootst, getuft en aan de achterkant met latex bestreken, heeft daar niets mee gemeen: de achterkant is er een opgelijmd doek, zonder leesbare knoopreeksen.

De vraag naar de waarde, ronduit gezegd

Een Beni Ouarain is een decoratief voorwerp. Hij heeft geen verzamelwaarde in de zin waarin een Kashan, een Kaukasisch tapijt uit 1880 of een oud Turkmeens stuk die wel heeft. Er bestaat geen kwaliteitsschaal op basis van de knoopdichtheid, geen expertise van de kleurstoffen die een stuk zou doen stijgen, en geen gevolgde notering waarmee u een eigenaar zou kunnen zeggen wat zijn tapijt over tien jaar waard zal zijn.

Wij zeggen het liever rechtstreeks: onze aankoop gaat over handgeknoopte oosterse tapijten, en wij beloven geen overnamewaarde voor een hoogpolig berbertapijt. Wat wij wel kunnen zeggen, is precies: wat een wasbeurt zal doen en niet zal doen, wat het stuk bedreigt, en hoe u het lang in goede staat houdt. Dat is het enige terrein waarop wij bij dit type tapijt iets nuttigs te bieden hebben.

In het atelier: het water, de vervilting, de mot

Het eerste probleem is mechanisch. Lange wol volgezogen met water weegt meerdere keren haar droge gewicht. Een grote natte Beni Ouarain wordt verplaatst door het hele oppervlak te ondersteunen, nooit door aan een hoek te trekken of hem aan een rand op te tillen: bij zo'n losse knoping begeven de knopen het en komen er hele plukken los.

Het tweede is de vervilting, en dat is het voornaamste risico. Lange, losse en vette wol, plus warmte, plus alkaliteit, plus beweging: dat is de definitie zelf van vervilting. Een machine, een roterende monoborstel, een warme sproei-extractie, en de pool wordt een stijf vilttapijt dat niet meer opengaat. Er bestaat geen enkele behandeling om vervilte schubben weer los te maken. Vandaar de wasbeurt onder 30 °C, met neutrale zeep, met de hand en in de poolrichting, en met het openleggen van de pool tijdens het drogen.

Het drogen duurt duidelijk langer dan bij een tapijt met korte pool, en het gebeurt vlak, geventileerd, met de pool opgetild en uit elkaar gehaald. Een berbertapijt dat gevouwen of hangend gedroogd is, houdt de vorm waarin het gedroogd is.

Het derde punt is het doorlopen van de donkere lijnen op het ivoor. Bij oude stukken komt het bruin van een van nature donkere wol, die niet doorloopt. Bij veel recente productie is het zwart een geverfde wol, en zwart dat op een ivoren fond loopt, is definitief. Dat is het eerste wat wij testen, voor er water aan te pas komt.

Blijft de mot. Dikke, ongeverfde wol in een hoge pool die u slecht stofzuigt omdat de stofzuiger erin blijft haken: dat is het gunstigste milieu dat er voor de tapijtmot bestaat. De larven eten de keratine aan de voet van de pluk; de haar lijkt intact zolang u er niet aan trekt, en komt daarna met handenvol los. Een mottenbehandeling bespreekt u vanaf de eerste cocon die u vindt, niet later.

Wat wij op een berbertapijt niet doen

Enkele weigeringen die nuttig zijn om te kennen. Een vergeelde ivoren fond bleken wij niet: producten die wol bleken, oxideren ze en maken ze broos, en de vergeling door een alkalisch product is toch niet meer recht te zetten. Wij scheren een pool niet bij om ze gelijk te maken. Wij brengen geen latexlaag aan om te beletten dat het tapijt schuift: die barst, vergeelt en maakt elke latere wasbeurt onmogelijk.

En u moet weten wat een herstelling oplevert: bij zo'n losse knoping wordt een gat opgevuld door hoge wol opnieuw in te knopen, maar de aansluiting is bijna altijd zichtbaar, omdat het oorspronkelijke ivoor met de jaren naar crème verschoven is terwijl de nieuwe wol wit is. Wij kunnen de nuance temperen, maar niet doen samenvallen. Wij zeggen het vóór de offerte, niet bij de teruggave. Voor de gewone wasbeurt staat alles in detail op de pagina berbertapijt reinigen.